Kijk op de Campagne

Het duurt nog een paar maanden tot de Tweede Kamerverkiezingen, maar de campagne is al in volle gang. Partijen buitelen over elkaar heen om zich te profileren, en de vraag wie straks lijsttrekker zal worden zorgt hier en daar voor de nodige oproer. Een mooi moment om eens langs de partijen te lopen: waar staan ze, welke kansen liggen er, en over welke bananenschillen kunnen ze straks uitglijden?

Allereerst de PVV. In de Nederlandse politiek geldt de regel: de breker betaalt. Maar tot nu toe zien we dat nog nauwelijks terug in de peilingen. Wilders staat stevig op één met ongeveer dertig zetels. Zoals het een goed populist betaamt, kiest hij de aanval. Het mislukken van het kabinet? Dat ligt volgens hem aan NSC, Europa, rechters, ambtenaren: aan iedereen behalve hemzelf. Een strategie die bij zijn achterban lijkt te werken. Tegelijk weet Wilders dat hij voorlopig buitenspel staat en geen serieuze kans maakt om mee te regeren. Tenzij hij straks ineens vijftig zetels weet binnen te halen. Maar eigenlijk, zo vermoed ik, is het Wilders helemaal niet te doen om het regeren. Zijn invloed reikt verder dan dat: het politieke debat naar rechts duwen is al jaren zijn grootste succes. Daar heb je geen premier Wilders voor nodig.

Bovendien blijft migratie de grote troef van de PVV. Al jarenlang blijkt uit peilingen dat een meerderheid van Nederlandse kiezers, ook linkse kiezers, strenger migratiebeleid wil. Daar kun je van alles van vinden, en de manier waarop asielzoekers als zondebok worden aangewezen is verschrikkelijk, maar in een dichtbevolkt land als Nederland, waar jonge mensen nauwelijks aan een huis kunnen komen, is het sentiment wel te begrijpen. En hoewel deze wens al jarenlang consistent aanwezig is, lukt het de politiek maar niet om er grip op te krijgen. Erger nog: politici verschuilen zich vaak achter technocratische argumenten om extra asielmaatregelen te weren. “Het mag niet van verdragen, de rechters zullen het blokkeren.” Dat is allemaal waar, maar het vergroot vooral de weerstand tegen instituties. Politici moeten zich niet verschuilen achter verdragen of rechters, maar uitleggen voor welke waarden zij zelf staan.

Dan de VVD. Die heeft zichzelf in een lastige spagaat gebracht. De partij van Yesilgöz wil niet met de PVV regeren. De strategie daarachter is helder. Juist door de deur naar de PVV open te zetten na het vertrek van Rutte, kon Wilders zo groot worden. Door de PVV nu uit te sluiten, hoopt de VVD rechtse kiezers in te laten zien dat een stem op Wilders een verloren stem is. Maar of dat lukt, is de vraag. Door de PVV uit te sluiten koerst de VVD onvermijdelijk af op een mogelijke coalitie met GroenLinks-PvdA. Want een coalitie zonder de VVD is met de huidige zetelverdeling onmogelijk. En een coalitie zonder PVV én GroenLinks-PvdA is dat ook.

Daarmee staat de VVD voor hetzelfde spagaat dat haar in 2006 al bijna uit elkaar liet scheuren, toen Verdonk en Rutte om het lijsttrekkerschap vochten. De VVD als partij voor de gewone man of als bestuurlijk ingestelde, liberaal-progressieve partij. Het deel van de VVD dat de spreidingswet verafschuwt versus de lokale bestuurders die smeken om deze wet in stand te houden. Daarbij valt op dat Yesilgöz geen sterk inhoudelijk verhaal heeft maar uitblinkt in het herhalen van door spindoctors bedachte holle frasen. Ik voorspel spannende tijden voor het leiderschap binnen de VVD.

Voor NSC en BBB ziet de toekomst er donker uit. NSC heeft de zeldzame eigenschap dat alles wat zij aanraakt in een mislukking eindigt. Van alle beloftes op het gebied van bestaanszekerheid en bestuurlijke vernieuwing is niets terechtgekomen. Oprichter Omtzigt is inmiddels buiten beeld. Minister Eddy van Hijum zal de kar trekken bij de volgende verkiezingen. Uitgerekend diezelfde minister die met NSC-kamerlid Agnes Joseph in botsing kwam over de Pensioenwet.

NSC is groot geworden door de pitbullpolitiek van Omtzigt: vasthouden en niet meer loslaten. Van Hijum is vast een kundige bestuurder, maar een pitbull of stemmenkanon is hij niet. Misschien ben ik wat somber, maar ik durf er een fles wijn op te verwedden dat we NSC straks helemaal niet meer terugzien. Iets waar de partijtop zelf stiekem al rekening mee houdt.

BBB kampt met soortgelijke problemen. Het leiderschap van Caroline van der Plas staat niet ter discussie, en ik kan me voorstellen dat veel mensen haar no-nonsense uitstraling aantrekkelijk vinden. Maar de partij presenteert zich de afgelopen periode vooral als een slap aftreksel van de PVV. En kiezers verkiezen altijd het origineel boven een kopie.

Voor andere partijen, met name op de rechterflank van het politieke spectrum, liggen dus kansen. Het CDA is onder Bontenbal weer helemaal terug. Houd hem dus goed in de gaten. Met een klassiek CDA-verhaal dat doet denken aan de opleving onder Balkenende, klimt de frisse, jonge politicus uit Rotterdam-Zuid gestaag in de peilingen. De vraag is wel hoe Bontenbal zich zal houden als het hem moeilijk gemaakt wordt in de campagne. Voor JA21 liggen er ook kansen, zeker nu de in de media populaire Ingrid Coenradie is overgestapt naar de club van Eerdmans. Zij zullen er alles aan doen om zichzelf als redelijk alternatief voor de PVV te presenteren. Ik denk dat Eerdmans ’s nachts droomt van een rechts kabinet met VVD, CDA en JA21. Zullen zij een meerderheid halen? Ik denk het niet.

GroenLinks-PvdA heeft een succesje te vieren. De fusieplannen zijn door een grote meerderheid van de leden goedgekeurd. En in de peilingen staan ze inmiddels op plek twee. Niets aan de hand, zou je zeggen. Toch zou het nog weleens onrustig kunnen worden. Als het doel van deze fusie is om links weer aan de macht te krijgen, dan voorzie ik ellende. Je kunt als partij de grootste worden, maar als niemand met je wil samenwerken, schiet je daar weinig mee op.

Wat de PvdA vooral bereikt met deze fusie, is dat zij als regeringspartner nog onaantrekkelijker is geworden voor VVD en CDA. Zolang Nederland in meerderheid rechts blijft stemmen, dreigt een rol in de marge. Of het GroenLinks-deel van de achterban in zal stemmen met een samenwerking met de VVD na deze verkiezingen, valt te bezien. Waarschijnlijk alleen als ze zelf de premier mogen leveren om het debacle van na Rutte-II, toen de PvdA 29 zetels verloor, te voorkomen. Voor GroenLinks-PvdA dreigt het scenario van kabinet-Den Uyl II uit 1977. U weet wel, dat kabinet dat er nooit kwam, ook al was de PvdA de grootste partij.

Kortom: het worden interessante maanden. Met als geruststelling dat peilingen vier maanden voor de verkiezingen doorgaans weinig voorspellende waarde hebben. Kiezers zijn voortdurend in beweging en nemen hun beslissing vaak pas laat. Dat hebben we de afgelopen jaren wel vaker gezien. Forum voor Democratie, PVV, BBB, NSC, VVD, allemaal zijn ze in de peilingen wel eens de grootste geweest. Het kan in een paar weken tijd zomaar veranderen. Er valt wat te kiezen, dat is mooi. Maar of Nederland na 29 oktober nog bestuurbaar is, dat moet blijken.