Een oplossing voor een niet-bestaand probleem

Bent u ooit wakker geworden met de gedachte: hadden we in Nederland maar een constitutioneel hof? Waarschijnlijk niet. Sterker nog, de kans is groot dat de term 'constitutioneel hof' u weinig zegt en dat u als lezer al mentaal aan het afhaken bent. Maar wacht even. Dit voorstel uit de koker van Nieuw Sociaal Contract (NSC) is een van de weinige initiatieven van dit kabinet die bedoeld zijn om de democratische rechtsstaat te versterken in plaats van te ondermijnen of zelfs te beschadigen.

Op zich een nobel streven van de partij van Pieter Omtzigt, die van alle coalitiepartijen verreweg de meeste moeite heeft om het hoofd boven water te houden. In de peilingen staat NSC inmiddels op een schamele drie zetels. Een forse daling ten opzichte van de twintig zetels die de partij momenteel in de Tweede Kamer bezet.

Maar wat is een constitutioneel hof precies? Kort gezegd is het een speciale rechtbank die wetten kan toetsen aan de Grondwet. Op dit moment kunnen Nederlandse rechters wetten niet aan de Grondwet toetsen, alleen aan Europese regelgeving en internationale verdragen. De motivatie achter dit voorstel ligt mede bij de toeslagenaffaire, waarbij een hardvochtige wet desastreuze gevolgen had voor duizenden gezinnen. Niet gek dus dat NSC maatregelen wil treffen om dergelijke situaties te voorkomen. Een lovenswaardig streven, zou je denken.

Nederland zou inderdaad best wat meer aandacht mogen besteden aan bestuurlijke vernieuwing. Sinds D66 haar kroonjuweel van de gekozen burgemeester (een slecht idee overigens) in de ijskast heeft gezet, hoor je eigenlijk niemand meer over dit onderwerp. Zonde, want ons bestuurlijk systeem is in de kern al ruim honderd jaar hetzelfde, terwijl de samenleving drastisch is veranderd.

Toch kun je je afvragen of NSC met dit voorstel het juiste probleem aanpakt. De Raad van State adviseert immers bij elk wetgevingsproces al of een wetsvoorstel juridisch door de beugel kan. Het probleem is niet dat er geen toetsing plaatsvindt, maar dat de politiek ervoor kiest om adviezen te negeren. Neem bijvoorbeeld de asielwetten van Marjolein Faber, die recent door de ministerraad zijn goedgekeurd, ondanks kritische adviezen. En dat is bepaald niet de enige keer dat adviezen worden genegeerd. Maar er zijn meer voorbeelden te bedenken van wetten die door de Kamer aangenomen zijn maar achteraf niet bleken te deugen.

Waarom zouden we het falen van de Tweede Kamer maskeren door een extra rechterlijke laag toe te voegen die de Kamer corrigeert als deze zelf uit de bocht vliegt? Het echte probleem achter de recente stroom slechte wetgeving is dat de Kamer vooral bezig is met het uitvergroten van incidenten en het binnenhalen van politieke punten, terwijl zorgvuldig wetgevingswerk stelselmatig wordt verwaarloosd. Dat is geen losse observatie, maar de conclusie van vrijwel elke commissie die de werkwijze van de Kamer onder de loep neemt. Minder moties, minder schriftelijke vragen, minder spoeddebatten, en vooral: meer tijd voor wetgeving. Dáár ligt de oplossing.

Kijk maar naar de toeslagenaffaire: aan de kant van de regering ging er afschuwelijk veel mis, maar het was nota bene de Tweede Kamer zelf die na de Bulgarenaffaire eiste dat fraude veel harder bestraft moest worden. Daarmee legde de Kamer, onbedoeld, de basis voor de ontsporing die volgde. Een constitutioneel hof had dat niet voorkomen; een zorgvuldig functionerende Tweede Kamer misschien wel.

Een ander punt van zorg: wie benoemt de rechters in zo'n hof en hoe waarborg je dat zij zelf geen politieke agenda hebben? Ik heb veel vertrouwen in de onafhankelijkheid van Nederlandse rechters, maar een blik op de Verenigde Staten laat zien hoe een constitutioneel hof kan ontsporen. Het Amerikaanse Hooggerechtshof neemt besluiten over abortus, het homohuwelijk en wapenwetgeving—vraagstukken die in een normale democratie door de politiek worden beslecht. Dat gebeurt omdat rechters er levenslang worden benoemd op basis van politieke voorkeur. Ongeacht je politieke kleur zou je niet moeten willen dat rechters die rol krijgen. Die hoort bij de politiek thuis.

Kortom, het is goed dat NSC nadenkt over manieren om de rechtsstaat te versterken. Maar in plaats van een oplossing te zoeken voor een niet-bestaand probleem, zou de partij zich beter kunnen richten op maatregelen die de politiek zelf dwingen om haar werk beter te doen. Want de kern van het probleem zit niet bij de rechterlijke macht, maar bij het falende politieke proces.