Het programkabinet

Het is ruim 120 dagen sinds de verkiezingen van afgelopen november en nog altijd is er geen nieuw kabinet. Daarmee staan we sinds vandaag op plek 7 van langste kabinetsformaties ooit, op gelijke hoogte met het kabinet Balkenende II in 2003. Daarmee is de kans groot dat deze kabinetsformatie dicht in de buurt zal komen van de langste formaties uit onze geschiedenis, namelijk de vorming van Rutte 3 en Rutte 4 in 2017 en 2022.

Dat deze formatie zo lang moet duren is ergens begrijpelijk maar toch ook weer niet. Immers, al sinds de ochtend na de verkiezingen is het voor iedereen duidelijk dat een nieuw kabinet moet bestaan uit een samenstelling van PVV, NSC, VVD en BBB. Deze vier partijen draaien al maanden om elkaar heen in een opzichtige zoektocht naar een toverformule om een deel van de achterbannen van VVD en NSC koest te houden, dat grote moeite heeft met samenwerking met Wilders.  

Die toverformule is nu gevonden in het zogeheten ‘programkabinet’. Volgens informateur Kim Putters is dit een kabinet dat steunt op een hoofdlijnenakkoord met kaders waarbij een mix van bewindspersonen binnen en buiten de politiek wordt gezocht. Wacht eens even, komt dat niet bekend voor? Ook bij de vorige formatie wilde men regering en Tweede Kamer op meer afstand zetten met een beknopt regeerakkoord en ook in de vorige regering zaten vakministers van buiten de politiek. Denk aan vakministers als Robbert Dijkgraaf op Onderwijs en Ernst Kuipers en Conny Helder op Zorg. Kortom, niets nieuws onder de zon. Wat hier wordt gevormd is een doodnormaal meerderheidskabinet, op één uitzondering na.

Al jarenlang worden er pogingen gedaan om een coalitieakkoord te beperken tot alleen het hoognodige. Het probleem echter is dat met vier deelnemende partijen de lijst van zaken dat als hoognodig bestempeld kan worden nogal uiteenloopt. In het verslag van informateur Putters staat bijvoorbeeld letterlijk dat Pieter Omtzigt positief staat tegenover afspraken op hoofdlijnen maar gedetailleerde afspraken wenst over wat hij belangrijk vindt. Ja, als alle onderhandelaars zo aan tafel gaan zitten komt er van een beknopt regeerakkoord natuurlijk niets terecht.

De uitzondering in deze formatie dat het spannender is dan ooit wie uiteindelijk de premier zal worden van dit programkabinet. In Nederland is het een goed gebruik dat de lijsttrekker van de grootste onderhandelende partij premier wordt. Dat is uitgesloten nu is afgesproken dat alle partijleiders, dus ook Wilders, in de Kamer blijven. De strijd om het Torentje ligt dus helemaal open. Wordt het Johan Remkes, het duizenddingendoekje van bestuurlijk Nederland? Of toch Kim Putters zelf? Ik stel voor dat we er een openbare realityserie van maken waarbij 10 prominente kandidaten op live TV strijden om het felbegeerde ambt. Ik noem het format ‘Ticket naar het Torentje’ en ben bereid het voor een zacht prijsje te verkopen aan de hoogste bieder.

Eer dat we weten wie premier wordt, moet er echter nog flink wat water door de IJssel. Laat de partijen het eerst maar eens worden met elkaar. Dat lijkt eenvoudig, maar is het zeker niet. Op migratie mogen de partijen het wellicht eens zijn met elkaar, op alle andere onderwerpen zijn er grote verschillen tussen PVV, VVD, NSC en BBB. Wel of geen steun aan Oekraïne bijvoorbeeld. Welke maatregelen mag een kabinet nemen om de alsmaar stijgende zorgkosten te beteugelen? Hoeveel moet Nederland doen om bij te dragen aan vermindering van CO2-uitstoot. Hoe moet de toekomst van de landbouw eruitzien? Zomaar wat onderwerpen waar grote beslissingen op genomen moeten worden.

En stel dat het deze partijen toch lukt. Hoe lang gaat het kabinet de rit dan uitzitten?  We weten dat er nu niet bepaald sprake is van chemie tussen de vier partijleiders en dat de sfeer op zijn zachtst gezegd niet geweldig is.

Elbert Dijkgraaf en Richard van Zwol krijgen acht weken om de onderhandelingen tussen PVV, NSC, VVD en BBB te begeleiden. Ik wens ze veel wijsheid en succes, ze zullen het nodig hebben.

Reinier Cornet

23 maart 2024