De formatie, stilstand en perikelen bij de NPO

We moesten er even op wachten, maar nu ligt het er. De inhoudelijke en ambitieuze agenda van Rob Jetten en Henri Bontenbal waar zij de afgelopen weken onder leiding van informateur Buma aan hebben gewerkt. Met de titel Samen aan de slag voor een sterker Nederland. CDA en D66 hadden een moeilijke klus te klaren, ze stonden immers voor de taak om een stuk te maken dat concreet genoeg zou zijn om andere partijen verleiden om mee te doen, maar niet zo concreet dat het gevoel ontstaat dat er geen ruimte voor onderhandelingen meer mogelijk is. Zijn ze daarin geslaagd?

Alhoewel de reacties op het stuk voorzichtig positief waren, zijn CDA en D66 er nog niet in geslaagd om de andere partijen tot beweging te verleiden. Het stuk bevat weliswaar een aantal interessante plannen, het staat ook vol met vaag beleidsjargon en dingen die sowieso al op de planning staan. De strategie om tijd te kopen in de hoop dat onderlinge blokkades met de tijd verdwijnen blijkt nog niet succesvol. Voor Buma zat er niets anders op dan de 5 fractievoorzitters  van de meest genoemde partijen bij elkaar te zetten om te zien wie het eerst met zijn ogen knippert en zijn verzet opgeeft. Deze politieke Mexican stand-off duurt in ieder geval nog het hele weekend.

In ander nieuws, bij de publieke omroep is het onrustig. Door flinke bezuinigingen vanuit de politiek worden verschillende programma’s geschrapt. Daar zitten grote namen tussen, zoals Kassa, Zomergasten en First Dates. En dat ze daar in Hilversum niet blij mee zijn, lieten de NPO-kopstukken duidelijk merken in hun eigen NPO-talkshows. In dezelfde week werd duidelijk dat bij ABN AMRO een kwart van het personeel weg moet. Daar hoorde je in de talkshows weer wat minder mensen over.

Begrijp mij niet verkeerd, ik ben een trouwe kijker van de NPO. Ik kijk niet veel televisie, maar als ik iets kijk, dan is dat vrijwel altijd bij de publieke omroep. Ik heb niet zoveel met de talloze talentenjachten van RTL en de sensatiezoekende realityshows van SBS. Maar de navelstaarderij en het gejammer van de NPO vind ik ronduit irritant. Presentatoren van programma’s die met droge ogen beweren dat het anders inrichten van de NPO een aanval op de rechtsstaat is. Nou, dat ligt wel wat genuanceerder.

Je hebt grofweg twee manieren om de publieke omroep in te richten. Je kunt werken met verschillende omroepen die een eigen deel van de samenleving vertegenwoordigd. Dat is hoe de publieke omroep destijds, in de tijd dat Nederland nog netjes in zuilen was opgedeeld, is opgericht. Of je kiest voor één centrale organisatie die de boel coördineert, het BBC-model .

In Nederland hebben we op dit moment een soort tussenvorm. Er zijn weliswaar omroepen, maar door de ontzuiling verschillen veel omroepen nog maar nauwelijks van elkaar. En hierdoor ontstaan er allerlei dubbelingen. Waarom moet elke omroep zijn eigen, niet van elkaar te onderscheiden talkshow hebben? Zijn er echt twee consumentenprogramma’s nodig? Om dit te stroomlijnen is er steeds meer macht gegaan naar de zendercoördinatoren van de NPO. Een BBC-model naast een omroepensysteem, dat is natuurlijk een recept voor ellende. Want wie bepaalt nu eigenlijk precies wat er op welk moment wordt uitgezonden?

Het is tijd dat er nu eindelijk eens duidelijkheid komt over hoe we de publieke omroep gaan inrichten. Dan kun je de organisatie efficiënter inrichten en onnodige lagen er tussenuit halen. In plaats daarvan worden nu een aantal programma’s wegbezuinigd, waarschijnlijk in de hoop om een shockeffect te creëren waardoor de politiek bezuinigingen terugdraait. Zolang de Kamer overwegend rechts blijft, zie ik dat niet zo snel gebeuren.. Zelfs niet met D66 in de formatie.

Media en politiek zijn een ingewikkelde combinatie. Daar kwamen we ook achter toen Mona Keijzer afgelopen week op X kritiek uitte op de in haar ogen eenzijdige verslagging van de NOS inzake de oorlog in Gaza. Het is niet de eerste keer dat Keijzer als kabinetslid onder vuur komt te liggen vanwege uitspraken over haar eigen persoonlijke opvattingen. Tijdens coronatijd werd ze daarvoor nota bene door Rutte uit het kabinet gezet. Het kabinet spreekt met één mond: dat betekent dat alles wat je zegt als minister in principe standpunt van het hele kabinet is. En het past een minister niet om kritiek te hebben op hoe de NOS verslaggeeft. Als Kamerlid heb je daar meer ruimte voor, maar ook dan moet je dergelijke uitingen zorgvuldig onderbouwen.

Het echte probleem is dat Keijzer sinds de verkiezingen in oktober zowel Kamerlid is als onderdeel van het kabinet. Dat is ook een recept voor ellende. Al jarenlang wordt door experts gevraagd om iets aan die combinatie te doen. Formaties duren immers steeds langer, waardoor deze dubbelrol vaker tot problemen leidt. Daar kan op een makkelijke manier een oplossing voor worden gevonden, bijvoorbeeld door te regelen dat Kamerleden die tegelijk demissionair bewindspersoon zijn tijdelijk hun zetel moeten afstaan totdat ze niet meer in het kabinet zitten.

Dat is een mooi bruggetje terug naar de formatie. We blijven voorlopig nog wel even wachten, wachten tot één van de partijen met de ogen knippert en z’n blokkades opgeeft. Dat zal nog wel even duren. Minstens tot ver na de kerst.