Het feest van de democratie: de afterparty

Het feest van de democratie, dat is wat verkiezingen altijd zijn. Maar in het bijzonder was het afgelopen woensdagavond feest voor D66, die voor het eerst in haar geschiedenis de grootste partij van Nederland is geworden. Tenminste, daar lijkt het op dit moment op. En alhoewel ik bepaald niet tot de categorie van D66-kiezers behoor heeft de partij, en lijsttrekker Rob Jetten in het bijzonder, het uitstekend gedaan. Een goede campagne met een optimistische boodschap à la Obama, vlotte reclamefilmpjes en als klap op de vuurpijl het nodige geluk. Alles kwam voor D66 op het juiste moment samen. Dat in tegenstelling tot Bontenbal van het CDA die weliswaar een uitstekende uitslag boekte, maar stiekem gehoopt zal hebben dat hij de sleutels van het Torentje in handen zou krijgen. Toch te vroeg gepiekt.

Ondanks het succes van Jetten zal het vormen van een nieuw kabinet ongelooflijk moeilijk worden. D66 mag dan wel de grootste zijn, nog nooit was de grootste partij van Nederland zo klein. En was de verdeeldheid en versplintering zo groot. Sterker nog, Nederland komt dicht in de buurt van totale onbestuurbaarheid. Duidelijk is dat D66, VVD en CDA een motorblok zullen vormen. Geen probleem, deze partijen werken al jarenlang met elkaar samen. Daarna wordt het alleen ingewikkeld: eigenlijk zijn er slechts twee serieuze mogelijkheden om een meerderheid te halen. Met JA21 erbij, dat zal de droomcoalitie van de VVD zijn. Maar deze mogelijke coalitie heeft alleen een meerderheid van 76 zetels als D66 de laatste restzetel pakt. Dat betekent dat elk Kamerlid op elk moment de eigen coalitie ten val kan brengen door zich af te splitsen. Een veel te smalle basis om een kabinet op te bouwen. En wie van de kleine partijen zal het aandurven om een dergelijk kabinet te gedogen? Alleen de SGP ligt voor de hand, maar daar zal D66 zich absoluut niet senang bij voelen.  En er liggen nog grote inhoudelijke verschillen tussen D66 en JA21 die opgelost moeten worden. Denk aan de vraag of we boeren moeten uitkopen (al dan niet vrijwillig) om de stikstofuitstoot te verlagen en woningen te bouwen. Een heet hangijzer.

De tweede mogelijkheid is een breed kabinet, paars plus plus, met GroenLinks-PvdA erbij. Hier zal D66 wel warm van worden. Voor elke andere partij in deze variant is dit echter niet zo aantrekkelijk. Yesilgöz heeft zich nota bene alleen terug kunnen vechten door elke mogelijke samenwerking ter linkerzijde uit te sluiten. GroenLinks-PvdA heeft eerst nog verwerkingstijd nodig om na deze keiharde tik van 5 zetels verlies überhaupt na te denken over deelname aan een kabinet. Jezelf opnieuw uitvinden onder nieuw leiderschap terwijl je tegelijkertijd een centrumrechtse coalitie mogelijk maakt: dat is bijna niet te doen. Ter linkerzijde zijn ze echt niet vergeten wat de PvdA in 2017 overkwam na deelname aan Rutte-2. En zal het CDA gelukkig worden in een samenwerking met 3 andere partijen die overwegend seculier, liberaal en tamelijk progressief zijn?

Een dergelijk kabinet zou bovendien ook grote inhoudelijke verschillen moeten overbruggen. Op asiel, mogelijke bezuinigingen op de zorg, vrijheid van onderwijs, medische ethiek, de toekomst van ons belastingstelsel, hypotheekrenteaftrek, het bouwen van woningen, enzovoort., En dat met het besef dat als succes uitblijft, alle grote partijen die sinds de Tweede Wereldoorlog op een of ander moment regeringsverantwoordelijkheid hebben genomen, verder uitgehold zullen worden en zullen worden aangevallen door de flanken. Een grotere groei van het rechts-populisme en versplintering op links zal dan het onvermijdelijke gevolg zijn.

Want als je wat verder kijkt, dan zie je dat dit al meer dan 20 jaar aan de hand is. De bestuurderspartijen die krampachtig vasthouden aan de macht terwijl het rechtspopulisme (of dat nu in de vorm van een PVV, Forum of andere partij is) gestaag steeds meer kiezers uit het midden wegtrekt. Deze uitslag lijkt een terugkeer naar het midden, maar is dat helemaal niet. Waar PVV 11 zetels verliest winnen JA21 en Forum die zetels terug.

Partijen zijn zo bang om afgestraft te worden door de permanent zwevende kiezer dat ze helemaal geen moeilijke keuzes meer durven te maken. Deze verlamming zorgt ervoor dat het woningtekort niet wordt aangepakt, de toeslagen niet worden opgelost, op migratie niets gebeurt en de kosten voor de zorg en sociale zekerheid alleen maar blijven stijgen. Schamele troost is dat deze ontwikkeling natuurlijk niet alleen in Nederland, maar in heel West-Europa en Amerika speelt. Gedeelde smart is halve smart.

Is er een oplossing? Nou, dat vraag ik mij af. Ik denk dat het eerder nog wat slechter zal gaan voordat het beter wordt. Het hele democratische systeem staat onder druk. Denk ook aan de rol van de media, die inhoudelijke verslaggeving voorgoed lijken te hebben ingeruild voor een vorm van sportverslaggeving. Wie wordt de grootste? Wie zakt er in de peilingen, wie stijgt er? Welke kopstukken gaan zich in een premierstrijd mengen en welke niet? Wie sluit wie uit en wie wil wel met wie? Echte inhoud heb ik deze campagne weinig voorbij zien komen. Het gaat alleen over strategie en het spel met de knikkers, in plaats van de knikkers zelf. En laten we eerlijk zijn, we houden het systeem zelf in stand van de media zijn afhankelijk van de kliks. En bewezen is dat we een artikel over peilingen veel interessanter vinden dan doorwrochte beschouwingen op de inhoud.

Het feest van de democratie levert vooral een behoorlijke kater op voor menigeen. Ik besef dat deze column ondanks de titel misschien niet zo heel feestelijk klinkt. Het zou mooi zijn als we uiteindelijk toch uit deze onbestuurbare situatie terechtkomen. Wat is daarvoor nodig? Een hoop moed, geduld en wijsheid. Dat wens ik de partijen die straks gaan formeren van harte toe.